१

           कचरा व्यवस्थापन

कचऱ्याच्या सुरुवातीपासून त्याची अंतिम विल्हेवाट लावण्यासाठी आवश्यक असलेल्या उपक्रम आणि कृतींना कचरा व्यवस्थापन असे म्हणतात. कचरा व्यवस्थापनामध्ये घन आणि द्रव अशा दोन्ही प्रकारच्या कचऱ्यावर प्रक्रिया करणे समाविष्ट आहे. हे प्रक्रियेदरम्यान कचरा म्हणून वर्गीकृत नसलेल्या वस्तूंच्या पुनर्वापरासाठी असंख्य पर्याय देखील प्रदान करते. प्रत्येक वेगवेगळ्या श्रेणीतील कचऱ्याची स्वतःची सुरक्षित विल्हेवाट लावण्याची पद्धत असते. कचरा व्यवस्थापनाच्या चांगल्या व्यवस्थेद्वारे आपल्या आणि आजूबाजूचे बरेच प्रदूषण टाळता येऊ शकते.

कचऱ्याचे प्रकार

सेंद्रिय कचरा

सेंद्रिय कचऱ्याचा उगम प्रामुख्याने वनस्पती आणि प्राणी स्रोतांपासून होतो. ते जैवविघटनशील आहे परंतु त्यांना लँडफिलमध्ये उघडपणे सोडल्यास मिथेनचे उत्पादन होऊ शकते, जो हरितगृह वायू आहे. सेंद्रिय कचरा हाताळण्यासाठी कंपोस्टिंग आणि बायोगॅसमध्ये रूपांतर हे पर्यावरणपूरक उपाय आहेत.

प्लास्टिक कचरा

आजच्या जगात पॅकिंग मटेरियल म्हणून प्लास्टिकचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. इतर तत्सम उत्पादनांच्या तुलनेत हे एक प्रचंड किमतीचा फायदा देते. दरवर्षी नव्याने उत्पादित होणाऱ्या प्लास्टिकचा केवळ काही टक्के पुनर्वापर होतो.

काचेचा कचरा

हे सहसा घनकचऱ्यासह आढळते. काच पुन्हा विरघळली जाऊ शकते आणि नवीन उत्पादनांमध्ये रूपांतरित केली जाऊ शकते. बऱ्याच शीतपेय आणि पेय कंपन्यांनी वापरल्यानंतर काचेच्या बाटल्या आणि कंटेनर पुनर्प्राप्त करण्यासाठी योग्य चॅनेल स्थापित केले आहेत.

धातूचा कचरा

औद्योगिक उत्पादनात मोठ्या प्रमाणात विविध धातूंचा वापर केला जातो. उदाहरणे म्हणजे अॅल्युमिनियम, जस्त, तांबे, चांदी इ. ते नूतनीकरणीय नसतात आणि त्यांचा पुनर्वापर करावा लागतो. धातूचा कचरा अत्यंत विषारी असतो आणि त्यामुळे माती आणि पाण्याची गुणवत्ता खराब होऊ शकते.

इलेक्ट्रॉनिक कचरा

तंत्रज्ञान झपाट्याने बदलत असल्याने इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे दिवसेंदिवस कालबाह्य होत आहेत. इलेक्ट्रॉनिक उत्पादने जी त्यांच्या आयुष्यानंतर टाकून दिली जातात ती देखील ई-कचराच्या वाढत्या समस्येला हातभार लावतात.

कागदाचा कचरा

कार्यालये, घरातील कागदाचा कचरा लँडफिलमध्ये संपतो. कागदावर अवलंबून राहिल्याने जंगलतोडही होते. प्लॅस्टिकसारख्या साहित्यापेक्षा कागद अधिक पर्यावरणपूरक आहे.

इतर कचरा

राख, वाळू, काजळी इत्यादी इतर टाकाऊ पदार्थ आहेत. राख हवा प्रदूषित करते आणि श्वास घेतल्यास अत्यंत हानिकारक आहे.

 कचरा व्यवस्थापनाची तत्त्वे

कचरा पदानुक्रम

1. Reduce, Reuse आणि Recycle या तीन "R" चा संदर्भ देते

2. कचरा कमी करण्याची संकल्पना विचारात घेते

3. वस्तूंमधून जास्तीत जास्त आणि पूर्ण उपयुक्तता काढा आणि कचऱ्याचे प्रभावी प्रमाण कमी करा

4. वस्तू किंवा अंतिम उत्पादन पुन्हा वापरता येण्याजोगे नसल्यास आणि दुसऱ्या वस्तू/ऊर्जेमध्ये पुनर्वापर करण्यायोग्य नसल्यास, जाळणे आणि लँडफिलिंग हे पर्याय म्हणून येतात.

उत्पादनाचे जीवन चक्र

1. उत्पादनापासून ते कचरा विल्हेवाटापर्यंत उत्पादनाचे जीवन चक्र

2. दीर्घायुष्य, पुनर्वापरक्षमता इत्यादींचा पुनर्विचार आणि वाढ करण्यासाठी वेगवेगळ्या टप्प्यांवर हस्तक्षेप करण्याची संधी.

3. वेगवेगळ्या टप्प्यांवर अनावश्यक अपव्यय टाळा

संसाधन कार्यक्षमता

1. अतार्किक विकास आणि संसाधन आवश्यकता सध्याच्या वापराच्या पातळीवर टिकून राहू शकत नाहीत

2. ऊर्जा आणि शाश्वत संसाधन व्यवस्थापनाच्या नवीन पद्धतींवर संशोधन आणि विकासामध्ये गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे

3. कच्च्या मालाच्या प्रक्रियेपासून कारखान्यातील वीज संपेपर्यंतचा अपव्यय कमी करा

प्रदूषक देय तत्त्व

1. बऱ्याच देशांमध्ये, प्लॅस्टिक उत्पादन खरेदी करताना उत्पादनाच्या ग्राहकाकडून अतिरिक्त शुल्क आकारले जाते, जर तो/तिने ते पुनर्वापर केंद्र/मशीनला परत केले तरच ते परत मिळते.

2. कचरा जनरेटरने विल्हेवाटीचा आर्थिक भार उचलला पाहिजे

3. दीर्घकाळ टिकू शकत नाही कारण श्रीमंत उद्योगांना तसे करण्यात कोणतीही अडचण येत नाही

4. कचरा निर्मितीच्या अपरिहार्य परिस्थितीतच अवलंब केला पाहिजे